BOORDGELD - SCHEEPSGELD

Gecharterde schepen

(Inleiding)

Omdat de maatschappijen KRL, SMN en HAL niet over voldoende schepen beschikten moesten zij een beroep doen op andere scheepvaartmaatschappijen. Met name in de periode van eind 1945, toen Nederland begon met het transporteren van de eerste militairen richting het rumoerige Ned. Indië en vandaar veel mensen meenamen die wilden repatriëren, was de vraag naar scheepsruimte enorm. Ook tijdens de daaropvolgende jaren ging de vraag naar extra schepen gewoon door en toen Ned. Indië in 1949 zelfstandig werd bleek die vraag alleen maar groter. Niet alleen de Nederlandse militairen zouden huiswaarts keren, ook de Indische en Molukse medestrijders en mensen die ons land trouw waren gebleven wilden het land verlaten. Overal ter wereld moesten schepen gecharterd worden, die gezamenlijk met de schepen van onze drie scheepmaatschappijen in opdracht van het Ministerie van Oorlog kwamen te varen. Op een aantal van deze gecharterde schepen werd ook boordgeld gebruikt, niet alleen boordgeld van een onze maatschappijen, maar ook met een geheel eigen ontwerp. 

Java-China-Japan Lijn (M.S. "TJISADANE") 

De “Tjisadane” was een van die charters. Dit schip werd in 1931 bij de NSM te Amsterdam opgeleverd en kwam als passagiers/vrachtschip voor de Java-China-Japan Lijn (JCJL ofwel RIL) te varen, met Batavia als thuishaven. Na de Japanse aanval op Pearl Harbor werd dit schip gevorderd en verbouwd tot troepentransportschip met een capaciteit voor 1485 manschappen en heeft gedurende WO2 hoofdzakelijk dienstgedaan op de Pacific. Na de Japanse capitulatie heeft de “Tjisadane“ vanuit Nederlands Indië twee repatriantenreizen verzorgd naar Nederland.

De eerste van deze twee reizen vertrok op 01-03-’46 vanuit Tandjong Priok en voer over Belawan naar Amsterdam waar het op 01-04-’46 aankwam. De tweede en tevens laatste reis vertrok op 06-06-’46 eveneens vanuit Tandjong Priok en ging over Belawan wederom naar Amsterdam, waar het op 09-07-’46 aankwam. Na deze reis werd het schip bij de NSM in haar oorspronkelijke staat als passagiers/vrachtschip hersteld en vertrok het voorgoed uit Nederland om een lijndienst te verzorgen tussen Java en China.

Het boordgeld gebruikt op het M.S. "Tjisadane"

Na de "Nieuw Amsterdam" is de "Tjisadane" het tweede schip waarvan bekend is dat er boordgeld werd gebruikt. De biljetjes gebruikt op dit schip zijn van een geheel eigen ontwerp en alleen de stempel op het biljet doet eraan herinneren dat het om de "Tjisadane" gaat. Doordat er op de hieronder getoonde biljetjes geen datum wordt vermeld is het voor mij moeilijk te bepalen om welke van de twee reizen het nu eigenlijk gaat.  

Av.RIL.Tji.01-.5 Voorzijde Stempel RIL  Av.RIL.Tji.01-.5 Keerzijde

        Voorzijde 5 cent (a)                 Uitgelichte stempel  (b)                  Keerzijde 5 cent (c)

a. Tot op heden zijn alleen de biljetjes van 5 en 10 cent bekend. Beide zijn gedrukt op crèmekleurig papier en in de onderdruk van de 5 cent wordt over de gehele voorzijde van het biljet in kleine groene letters de tekst ROYAL INTEROCEAN LINES herhaald. Bij de 10 cent werd dat met gele letters gedaan. Aan de voorzijde zijn beide biljetjes voorzien van tekst in zwarte boekdruk en genummerd met 1 serieletter en 4 cijfers. Zowel de naam van het schip als reisgegevens werden tijdens dit drukprocedé niet opgenomen. 

b. Beide waardes zijn aan de voorzijde voorzien van twee paarskleurige stempels. De grote ronde stempel vermeld de naam van de maatschappij en het schip en de andere stempel dat het om de 2e klasse gaat. 

c. Op de keerzijde wordt in zwarte boekdruk omschreven waar deze biljetjes wel of niet voor gebruikt konden worden.

 Tjisadane Av.RIL.Tji.01-.5 Voorzijde Tjisadane Av.RIL.Tji.01-.10 Voorzijde

         MS "Tjisadane" 5 cent                  MS "Tjisadane" 10 cent

De hierboven afgebeelde biljetjes zijn uit de collectie van Mathis Verkooijen

British Admiralty  (S.S. "ASTURIAS") 

De "Asturias" kwam in 1929 als passagierschip in de vaart. Nadat het tijdens WO2 werd gevorderd en als kruiser dienst heeft gedaan, werd het schip door de British Admiralty aangekocht en verbouwd tot emigrantenschip. Als zodanig ging de "Asturias" tussen Engeland en Australië varen en voer tijdens vijf terugreizen over Ned. Indië, om Nederlandse troepen, Molukse militairen met hun gezin en repatrianten naar Nederland te brengen.

Het boordgeld gebruikt op het S.S. "Asturias"

De "Asturias" heeft tijdens haar reizen voor de Nederlandse regering drie keer de Amsterdamse- en twee keer de Rotterdamse havens aangedaan. Van één reis is bekend dat er boordgeld werd gebruikt, zoals hieronder is te zien. Bij deze reis met de "Asturias" werd het ontwerp van de KRL gebruikt. Dit type biljetjes wijkt af doordat het dubbelzijdig is gedrukt, er werd voor zowel een Engelstalige- als Nederlandstalige zijde gekozen. 

SS "Asturias"10 cent Nederlandstalige zijde   SS "Asturias" 10 cent Engelstalige zijde

Nederlandstalige zijde                                                           Engelstalige zijde

a. De naam van het gecharterde schip SS "Asturias".

b. Dit schip vertrok voor deze reis op 13 september uit Tandjong Priok en kwam op de datum zoals het biljet vermeld aan in Rotterdam.

c. Verzilvering was tijdens deze reis niet mogelijk.

SS "Asturias 5 cent Engelstalige zijde  SS "Asturias" 10 cent Nederlandstalige zijde  SS "Asturias"25 cent Nederlandstalige zijde

Military Sea Transport Service (USA) (De 'Generals' - schepen) 

Ook vanuit Amerika werden schepen gecharterd om aan de vraag naar voldoende schepen te kunnen voldoen. In de USA hadden ze na het beëindigen van WO2 een groot aantal nog vrij jonge troepentransportschepen die hier prima geschikt voor waren. Twaalf van deze zogenoemde  'General'-schepen hebben voor het Nederlandse Ministerie van Oorlog vijftien reizen verzorgd. Deze schepen kwamen in 1944 voor de US Army in de vaart, maar lagen na het beëindigen van WO2 overbodig aan de kade. Op 1 maart 1950 werden deze schepen overgeplaatst naar de Military Sea Transportation Service (MSTS) en enkele weken later zou de “General Stuart Heintzelman” de eerste reis al voor haar rekening nemen.

Het boordgeld gebruikt op de 'Generals'-schepen

Ook tijdens deze reizen werd boordgeld gebruikt, maar niet van alle reizen is dat bekend. Deze biljetjes zijn qua ontwerp geheel anders dan we van de Nederlandse biljetjes gewend zijn. Voor alle reizen en iedere waarde hebben ze steeds wisselende kleuren in prachtige pasteltinten. Alle waardes zijn tweezijdig gedrukt in zowel de Nederlandse- als Engelse taal. Ook wordt nu zowel de vermoedelijke aanvangs- als aankomstdatum vermeld en is iedere waarde in Amerikaans Courant.

Tabel met reisgegevens en het tot op heden bekende boordgeld

  Scheepsnaam Reisnummer Letter  Serieletters per waarde Vertrek (ca.) Aankomst (ca.)
1 "Stuart Heintzelman"       T. Priok   20-03-'50 03-04-'50  A'dam
2 "C.H. Muir" (1e reis)       T. Priok   01-04-'50 24-04-'50  R'dam
3 "C.C. Ballou" (1e reis) Av.Gen.Bal.03b  B   5=AGH 10=AGG 25=AGF T. Priok   08-04-'50 30-04-'50  A'dam
4 "R.L. Howze"       T. Priok   09-04-'50 01-05-'50  A'dam
5 "W.M. Black" Av.Gen.Bla.05b  C   5=AGL T. Priok   25-04-'50 18-05-'50  A'dam
6 "S.D. Sturgis" (1e reis)       T. Priok   04-05-'50 26-05-'50  R'dam
7 "M.B. Stewart" Av.Gen.Ste.07b  E   5=AGT 25=AGR T. Priok   04-05-'50 27-05-'50  R'dam
8 "M.L. Hersey" Av.Gen.Her.08b  F   5=AGX 10=AGW 25=AGV T. Priok   09-05-'50 01-06-'50  A'dam
9 "A.W. Greely" Av.Gen.Gre.09b G 5=AGAB 10=AGAA 25=AGZ 100=AGY T. Priok  26-05-'50 18-06-'50 R'dam
10 "J.H. Mc Rae" Av.Gen.Mac.10b  H   5=AGAF 10=AGAE T. Priok   31-05-'50 23-06-'50  R'dam
11 "Harry Taylor"       T. Priok   08-06-'50 01-07-'50  A'dam
12 "W.C. Langfitt"       T. Priok   18-06-'50 11-07-'50  A'dam
13 "C.H. Muir" (2e reis)        T. Priok   22-06-'50  15-07-'50  R'dam
14 "C.C. Ballou" (2e reis)       T. Priok   14-09-'50 07-10-'50  R'dam
15 "S.D. Sturgis" (2e reis) Av.Gen.Stu.15b  M   5=AGAW 10=AGAX 25=AGAY T. Priok   17-09-'50 09-10-'50  A'dam

Uitleg betreffende de tweetalige tekst

Av.Gen.Ste.07b.25 uitleg      Av.Gen.Ste.07b.25 Engelstalig uitleg

a. Ook deze schepen hebben in opdracht van het Nederlandse Ministerie van Oorlog gevaren.

b. De grote serieletter werd in alfabetische volgorde gekoppeld aan de reis waarbij boordgeld is gebruikt.

c. Alles waardes zijn in Amerikaans Courant.

d. Zowel de vermoedelijk vertrek- als aankomstdatum staan vermeld.

e. De biljetjes zijn genummerd met 4 cijfers.

f. Er wordt géén verzilveringsclausule vermeld.

g. De serienummering van deze biljetjes heeft 3 of 4 letters.

S.S. "General Ballou"

Av.Gen.Bal.03b.10 Nederlandstalig

a. Bij de schepen uit de 'Generals'-serie zijn alle biljetten linksonder voorzien van een biljetnummer met 4 cijfers (zwarte inkt), die na het drukprocedé met een rotatiestempel zijn aangebracht. De serie van de "General Ballou" (1e reis) is hierin echter een uitzondering. Deze serie vermeldt dus géén biljetnummer.

Av.Gen.Bal.03b.05 Engelstalige zijde a Av.Gen.Bal.03b.10 Engelstalige zijdebAv.Gen.Bal.03b.25 Engelstalige zijdec

a. Reis 3 "General Ballou"  5 dollarcent Engelstalige zijde.

b. Reis 3 "General Ballou" 10 dollarcent Engelstalige zijde.

c. Reis 3 "General Ballou" 25 dollarcent Engelstalige zijde.

S.S. "General Black"

 Av.Gen.Bla.05b.5 Nederlandstalige zijdea

a. Reis 5 "General Black" 5 dollarcent. Nederlandstalige zijde.

S.S. "General Stewart"

Av.Gen.Ste.07b.5 Engelstalige zijdea Av.Gen.Ste.07b.25 Nederlandstalige zijdeb

a. Reis 7 "General Stewart" 5 dollarcent. Engelstalige zijde.

b. Reis 7 "General Stewart" 25 dollarcent. Nederlandstalige zijde.

S.S. "General Hersey"

Av.Gen.Her.08b.5 Engelstalige zijdeAv.Gen.Her.08b.10 Nederlandstalige zijdeb

a. Reis 8 "Gen. Hersey" 5 dollarcent Engelstalige zijde.

b. Reis 8 "Gen. Hersey" 10 dollarcent Nederlandstalige zijde.

S.S. General Greely"

Av.Gen.Gre.09b.5. Nederlandstaliga Av.Gen.Gre.09b.10.EngelstaligAv.Gen.Gre.09b.25. Nederlandstaligc Av.Gen.Gre.09b.100 Engelstalige zijded

a. Reis 9 "Gen. Greely" 5 dollarcent. Nederlandstalige zijde.

b. Reis 9 "Gen. Greely" 10 dollarcent. Engelstalige zijde.

c. Reis 9 "Gen. Greely" 25 dollarcent. Nederlandstalige zijde.

d. Reis 9 "Gen. Greely" 1 dollar. Engelstalige zijde.

S.S. General "Mac Gray"

Av.Gen.Mac.10b.5 Nederlandstalige zijdeAv.Gen.Mac.10b.10 Engelstalige zijdeb

a. Reis 10 "Gen. Mc. Rae" 5 dollarcent. Nederlandstalige zijde. Let op de naamaanduiding "General Mac Gray" zoals die het op het biljet wordt vermeld.

b. Reis 10 "Gen. Mc. Rae" 10 dolarcent. Engelstalige zijde. Let op de naamaanduiding "General Mac Gray" zoals die op het biljet wordt vermeld.

S.S. "General Sturgess"

Av.Gen.Stu.15b.5 Engelstalige zijdeAv.Gen.Stu.15b.10 Nederlandstalige zijdeAv.GEN.Stu.15b.25 Nederlandstaligc

a. Reis no. 15 "Gen. Sturgis"   5 dollarcent. Engelstalige zijde (2e reis). Let op de naamaanduiding "General Sturgess" zoals op het biljet vermeld.

b. Reis no. 15 "Gen. Sturgis" 10 dollarcent. Nederlandstalige zijde (2e reis). Let op de naamaanduiding "General Sturgess" zoals op het biljet vermeld.

c. Reis no. 15 "Gen. Sturgis" 25 dollarcent. Nederlandstalige zijde (2e reis). Let op de naamaanduiding "General Sturgess" zoals op het biljet  vermeld.