Mijn hobby en de troepentransportschepen

Het best kan ik deze pagina beginnen door, in zo weinig mogelijk woorden, te proberen omschrijven wat mijn hobby precies inhoud. Naar mijn mening wordt hierdoor het vervolg van dit verhaal al vrij snel logisch. Mijn hobby is het ver zamelen van het papieren geld dat werd uitgegeven in Nederland. Dit geld zou je in verschillende groepen kunnen onderverdelen, namelijk bankbiljetten, muntbiljetten, zilverbons, kampgeld en de diverse soorten noodgeld uit beide wereldoorlogen. Om kort te zijn, wettige betaalmiddelen van papier, die alleen uitgegeven zijn in Nederland. Hier-onder valt dan ook het boordgeld, waarvan ik pas vele jaren later het bestaan ontdekte.

Als geboren en getogen Rotterdammer en wonend op loopafstand van de Maas, weet ik mij nog goed de drukte te herinneren wanneer er een stoomschip de haven verliet of binnenliep. Het was een indrukwekkend gezicht om te zien hoe zo'n schip, geholpen door drie en soms wel vier sleepboten, over de Maas voer om even later een haven binnen te lopen. Voor de zogenoemde troepentransportschepen waren dat de Lloydkade en de Merwehaven aan de noordzijde en de Wilhelminakade aan de zuidzijde, want vanuit deze havens verliepen de reizen op Nederlandsch-Indië. Dit alles sloeg ik telkens weer opnieuw met veel bewondering gade, zonder ook maar enig besef te hebben dat dit boeiende schouwspel ooit zou verdwijnen. Geboren in 1949 begreep ik natuurlijk ook nog niet dat op deze schepen de laatste groepen militairen zaten en op de terugreis veel emigranten meekwamen. Laat staan dat ik het besef had, dat juist op deze schepen een eigen betaalmiddel (boordgeld) werd gebruikt. Een betaalmiddel dat met al haar boeiende achtergronden, nu vele jaren later het belangrijkste onderdeel van mijn verzameling is geworden.

Mijn interesse in deze troepentransportschepen heeft dus alles te maken met het boordgeld, een betaalmiddel dat hoofdzakelijk op deze schepen werd gebruikt. De oorzaak dat het boordgeld in omloop werd gebracht, was een geldzuivering die net na de bevrijding door de Nederlandse regering werd uitgevoerd. Door deze geldzuivering werd het onder andere verboden om Nederlands geld uit te kunnen voeren, dat hield dus in dat er geen betaalmiddel meer voorhanden zou zijn aan boord van de internationale scheepvaart. De geldzuivering kwam in een periode dat er juist veel scheepsreizen gemaakt moesten worden. Het zouden veelal lange reizen worden, waarop het gebruik van een betaalmiddel toch wel van groot belang was. Zodoende werd uit pure nood een betaalmiddel uitgebracht in de vorm van boordgeld.

Het is eind 1945 als Nederlandsch-Indië, meteen na de Japanse capitulatie, onder zware druk komt te staan door geweldadige onlusten, want de deels rebelse bevolking eist een zelfstandigbestuur voor zich op. Hieraan wilde de Nederlandse regering geen gehoor geven en zou, voor het behoud van haar kolonie en de terugkeer van orde en rust, genoodzaakt zijn om de strijd aan te gaan. In deze periode moesten dus veel militairen en oorlogsmateriaal naar het verre Indië verscheept worden. Gelijktijdig zaten er grote groepen emigranten en repatianten, waaronder veel slachtoffers van de japanse kampen, te springen om het onrustige land te kunnen verlaten. Alles bij elkaar zouden er heel veel reizen gemaakt moeten worden, voordat alles en iedereen op de plek van bestemming zou zijn. Dan heb ik het hier alleen nog maar over de reizen naar Nederlansch-Indië gehad. Ook naar landen als Amerika en Australië werden de nodige reizen gemaakt, omdat daar voor veel Nederlanders de kans op een goede toekomst beter was.

Drukte aan de Lloydkade, met op de voorgrond het m.s. "Willem Ruys"

Het begin van een nieuw verzamelobject

Het is alweer meer dan vijftien jaar geleden dat ik voor het eerst in aanraking kwam met een boordgeldbiljetje. Een man die veteraan bleek te zijn bood mij een klein blauw biljetje aan, het was een biljetje dat ik nooit eerder had gezien. Het was er een van 10 cent dat uitgegeven werd door de KRL, een scheepsnaam werd niet vermeld, maar wel de letters KZM. De prijs die hij er voor vroeg was belachelijk laag, dus de koop was snel gedaan. Natuurlijk heb ik hem meteen gevraagd hoe hij er kwam en waar het voor diende. Hij had het nog tussen zijn bewaarde militaire papieren zitten, maar hechte er verder geen waarde aan. Door mijn getoonde interesse verwees hij mij naar een adres waar ze mij vast meer wisten te vertellen over dit geld. Dat was een goede tip, want vanaf dat moment heb ik veel contacten gelegd met de Indië veteranen, waarmee ik tot op de dag van vandaag nog steeds correspondeer. Hierdoor kwamen al vrij snel de eerste schenkingen binnen, zoals boordgeld, dokumenten, foto's en de gegevens die werden bijgehouden tijdens de reis. Alles bij elkaar behoorlijk veel materiaal, interessant genoeg om er een website over te maken.

Het boordgeld

 Boordgeldbiljet van 10 cent gebruikt aan boord van het s.s. "Waterman"

Er werden in de desbetreffende periode een paar honderd uit- en thuisreizen gemaakt en dan spreek ik alleen nog maar over Nederlandsch-Indië. Voor deze reizen werden niet alleen de standaard biljetjes uitgegeven, hoewel deze wel het grote voordeel hadden dat ze voor meerdere reizen gebruikt konden worden. Bij veel reizen werd ook in de tekst van het biljet de reisdata vermeld, om welk schip het ging, steeds wisselende serielettercombinaties en of het om een uit- of thuisreis ging. Dit alles dan weer opgeteld met de oplopende waardes van 1 cent tot wel 25 gulden, die onderling ook weer kleine verschillen in tekst konden hebben. Dan kom je al snel tot de conclusie dat er mins-tens 400 tot 500 verschillende biljetjes in omloop gebracht moeten zijn. Voor mij in ieder geval een heel interessant verzamelgebied! Het probleem is wel, dat tijdens de reis het meeste boordgeld meteen al werd uitgegeven, het was daar natuurlijk ook voor bedoeld en anders kon je het na de reis nog wel inleveren. Ook dat werd op grote schaal gedaan, want iedere cent was er een in die tijd. Resultaat hiervan is wel dat je het boordgeld heden ten dagen nog maar weinig tegenkomt. 

Wat reisfragmenten

Het s.s. "Waterman" vlak voor vertrek aan de Lloydkade

Op de foto hierboven is duidelijk te zien dat het schip behoorlijk overhelt. Dit wordt veroorzaakt omdat, tijdens het luisteren naar een toespraak en de militaire muziekkapel, te veel militairen aan een kant op het schip staan. Dit kon ook op zee voorkomen, wanneer er een bekend schip werd gepasseerd. Hiervoor werd dan gewaarschuwd, want het schip zou in een gevaarlijke situatie terecht kunnen komen, omdat het hierdoor minder goed bestuurbaar werd.

Reportage over de reis van het 5-7 RI met het s.s. "Waterman" 

Regelmatig ging er een fotograaf mee op zo'n reis om de gebeurtenissen in een fotoreportage vast te kunnen leg-gen, Zo'n fotoreportage kon dan na de reis besteld worden, want lang niet iedereen was toen in het bezit van een camera. Het boekje dat hierboven is afgebeeld gaat over een reis van het 5-7 RI, iedere militair van dit onderdeel kreeg het als herinnering mee naar huis. Uit deze reportage staan hieronder een paar foto's afgebeeld.

De zogenaamde sloepenrol 

Fragment uit de scheepskrant "Het Watermannetje"

Het "Neptunusfeest", een spektakel bij het passeren van de evenaar

Het behaalde Neptunusdiploma

Vaste gewoonte was altijd weer het Neptunusfeest, dat alleen op een uitreis werd gevierd tijdens het passeren van de evenaar. Hierbij werden een aantal willekeurige slachtoffers uitgezocht, die dan op een hele speciale manier de doop zouden ondergaan. Grote hoeveelheden zout water en zeep werden gebruikt, waarmee de slachtoffers op een niet al te zachte wijze kennis maakte. Dit alles uiteraard onder uitbundig gejuich van de toeschouwers, die al heel blij waren dat ze zelf het slachtoffer niet waren geworden. 

Tandjong Priok, het debarkeren is in volle gang

Tandjong Priok is de haven bij Batavia, het is verreweg de belangrijkste haven voor deze transporten. Wat de definitieve eindbestemming ook moest worden, in veel gevallen verliep de reis dan toch via deze haven.