Inleiding

Ik zal proberen om in zo weinig mogelijk woorden te omschrijven wat mijn hobby precies inhoud. Deze begon met het verzamelen van wettige Nederlandse papieren betaalmiddelen. Hieronder vallen de bank- en muntbiljetten, zilverbons, kampgeld en diverse soorten noodgeld uitgegeven in beide wereldoorlogen. Onder laatst genoemde groep valt ook het boordgeld, dat wegens gebrek aan Nederlandse betaalmiddelen op de internationale scheepvaart in omloop kwam. Oorzaak was een uitvoerverbod van Nederlands geld door de geldzuivering. In die periode was Nederland ook gestart met het transporteren van grote hoeveelheden militairen naar Nederlandsch Indië, om weer met repatrianten terug te keren. Vanzelfsprekend zou een betaalmiddel op de toekomstige reizen, met vaak vele honderden passagiers aan boord, niet mogen ontbreken. Met het gebruik van boordgeld zou al snel blijken, dat dit geld zowel administratief als financieel ook haar voordelen had. Zodat bij enkele scheepvaartmaatschappijen werd besloten, om ook nog na het uitvoerverbod dit boordgeld een aantal jaren te blijven gebruiken.

De troepentransportschepen

Als geboren en getogen Rotterdammer kan ik mij nog goed de drukte herinneren wanneer stoomschepen een van de vele havens aandeden. Indrukwekkend was het om te zien hoe zo'n schip met behulp van meerdere sleepboten een haven binnenliep. Voor een aantal schepen waren dat de havens bij de Lloydkade en de Merwehaven in het westelijk havengebied en de Wilhelminakade aan de zuidzijde, vanwaar voornamelijk de reizen op Nederlandsch-Indië werden verzorgd. Iedere keer opnieuw bekeek ik met veel bewondering deze boeiende taferelen, niet vermoedend dat ooit dit schouwspel zou verdwijnen. Laat staan dat ik enig besef had dat juist in die periode op deze schepen het boordgeld werd gebruikt. Mijn herinneringen van toen en het verzamelen nu, moeten ongetwijfeld de reden zijn, dat zowel het boordgeld als de troepentransportschepen mijn speciale aandacht heeft.

 Koninklijke Rotterdamsche Lloyd

Een nieuw verzamelgebied

Meer dan vijftien jaar geleden kwam ik voor het eerst in aanraking met een boordgeldbiljetje. Tijdens een beurs bood iemand, die later veteraan bleek te zijn, mij een klein blauw biljetje aan dat ik niet eerder had gezien. Het was een waardebon van 10 cent met de naam van een scheepvaartmaatschappij. Een scheepsnaam werd niet vermeld, maar wel de letters KZM. De prijs die hij er voor vroeg waren een paar ouderwetse Nederlandse guldens, dus de koop was snel gedaan. 

 Het eerste biljetje

Natuurlijk heb ik meteen gevraagd hoe hij aan deze waardebon kwam en waarvoor het diende. Hij had het nog tussen zijn militaire papieren zitten, maar hechte er verder geen waarde aan. Door mijn getoonde interesse verwees hij mij naar een adres waar ze vast meer wisten te vertellen. Dat was een goede tip van hem, want hierdoor kwam ik al snel met andere Ned. Indië veteranen in contact, die mij inderdaad meer wisten te vertellen. Door met deze mensen te blijven corresponderen, komen tot op de dag als vandaag nog steeds schenkingen binnen. Zoals boordgeld, dokumenten, foto's en de gegevens die zij tijdens hun reis hebben bijgehouden. Alles bij elkaar bijzonder interessant materiaal, waarvan hieronder een paar voorbeelden.

Het s.s. "Waterman" vaart uit

  De Lloydkade met het s.s. "Waterman" vlak voor vertrek naar Ned. Indië

Op de foto hierboven is duidelijk te zien hoe het schip overhelt, omdat te veel militairen zich op dat moment aan één kant op het schip bevinden. Dit kwam op zee ook herhaaldelijk voor, bijvoorbeeld als er een schip gepasseerd werd. Hiervoor werd wel met nadruk gewaarschuwd, want het schip zou onbestuurbaar kunnen worden en daardoor in een gevaarlijke situatie terecht komen.

 Los van de kade

Het boordgeld

Hieronder twee biljetjes die op het s.s."Waterman" gebruikt zijn. De vijf cent is op de keerzijde voorzien van een kleine toelichting over het gebruik van boordgeld en door de desbetreffende militair na aankomst in Ned. Indië met de post naar huis verzonden. Dit biljetje heb ik ontvangen van de veteraan Harry Didden, die als onderofficier bij het LTD 81 te Bandoeng gelegerd was. Mijn hartelijke dank hiervoor.

   .

 Biljetjes van 5 en 10 cent gebruikt op het s.s. "Waterman"

Fotoreportage

Reportage over de reis met het 5-7 RI 

Regelmatig ging een journalist en/of fotograaf mee om over de reis verslag uit te brengen. Voor de meevarende militairen was het vaak mogelijk om zo'n reportage als aandenken te bestellen. Hiervan werd veelvuldig gebruik gemaakt, omdat lang niet iedereen in het bezit was van een camera. Het klein formaat fotoboekje hierboven werd als herinnering uitgereikt aan alle militairen van het 5-7 RI. Van deze reportage staan hieronder enkele foto's afgebeeld.

Sloepenrol 

Fragment uit de scheepskrant "Het Watermannetje"

Het "Neptunusfeest" is een spektakel bij het passeren van de evenaar

Een van de vaste gewoontes is het Neptunusfeest, dat bij het passeren van de evenaar wordt gevierd. Hierbij worden willekeurig een aantal slachtoffers uitgezocht, die op een speciale manier de doop zullen ondergaan. Een spektakel waarbij grote hoeveelheden zout water en zeep worden gebruikt, waarmee de slachtoffers kennis maken op een niet al te zachtzinnige wijze. Dit alles onder uitbundig gejuich van alle toeschouwers, die al lang blij zijn dat ze zelf niet tot de 'uitverkorenen' behoren.

 Neptunusdiploma

    De eindbestemming

Tandjong Priok, het debarkeren is in volle gang

Tandjong Priok bij Batavia is de belangrijkste haven van West-Java. Met het bereiken van deze haven is voor veel schepen de reis ten einde. Afhankelijk van de eindbestemming worden de militairen verder per vrachtwagen, trein, vliegtuig, of schip vervoerd.